شام آخر یا جیرۀ زندان – م. دانش

 چندین ماه پیش، اول بار نام رمان شام آخر را از تلویزیون بی بی سی شنیدم.  بدنبال آن بخشی از مصاحبه ی سرور کسمایی  را بعنوان نویسندۀ رمان در همان تلویزیون تماشا کردم. نمی دانم، چرا؟ ولی نا خود آگاه یاد زندان قزلحصار افتادم. ایامی که خدایِ قهارِ زندان، حاج داود رحمانی بود و زندانیان در حسرت یک وعده سیر شدن با نان خالی، آرزوها بر باد می کاشتند. شبی را یاد دارم که شامِ کل ۳۸ نفرِ زندانیِ  سلول ما، تنها چهار عدد نان تافتون بود و یک قاشق مربا برای هر نفر. مقسمِ نان مضطرب بود و با دلی نگران و دستی لرزان تلاش بر تقسیم نان ها بین زندانیان می کرد. او خوف داشت از اینکه نتواند در اندازۀ برش نان ها دقت لازم را بخرج دهد و مورد اعتراض واقع گردد.

با خود اندیشیدم کسمایی چه اسم با مسمایی برای رمان خویش انتخاب کرده است. او حتما قصد داشته با انتخاب نام تابلو بسیار مشهور لئوناردو برای رمان خود، آن را با جیرۀ اندک زندان در یک بوم رمان قرار دهد تا خوانده، درک واقعی تری از کم بودها و پلشتی های زندانبان فهم کند.

با چنین فرضی ماجرای رمان را در ذهن خود پیش خوانی کردم. صد البته بالِ خیال بر تن رمان گستراندم؛ تا آنجا که روابط اندرونی زندان و گفتگو های بین زندانیان را بر متن ناخوانده ونادیدۀ رمان تسری دادم!!

شاید چنین احساسی ناشی از رسوبات رمانی بود بنام «بند محکومین» نوشته ی کیهان خانجانی. من رمان «بند محکومین» را تازه دوباره خوانی کرده بودم. خانجانی در رمان خود،  درون بند محکومین به اعدام، تمام وقت می چرخد و جزء به جزء روابط و گفتگوهای زندانیان داخل  بند را به قلم می کشد.   

 چند هفته بعد با لطف و زحمت دوستی، رمان خانم کسمایی بدستم رسید و من آن را خواندم. عجیب برایم این بود که هیچ آثری از پیش خوانی خود در رمان نیافتم! البته از اینکه نشانه ای از پیش خوانی خود در رمان پیدا نکردم، ملول نشدم. چرا؟ چون مواردی در  رمان یافتم که برای من تازگی داشت و بسیار جذاب و پر کشش بود.

حال برداشت من از رمان:

نویسنده در رمان خود دست به چند تابو شکنی زده است:

اول)  بر خلاف انتظار، قهرمان قصه، عیسی مسیح نیست. مسیحی  که صلیب خود بر دوش کشد و تن بر آن سپارد تا  گیتی از پلشتی ها رها گردد! بلکه داستان بر محور یهودا سامان گرفته است. یهودائی که خود یکی از حواریون عیسی بود. اما روایت غالب این بود که بر مرشد خود خیانت کرد و او را به کشتن داد. از قضا یهودا خود راوی قصه است. او چون عیسی فرزند خدا نیست. او زمینی ست با مختصات یک انسان پر از ضعف و قوت. بعد از گرفتاری عیسی بدست دشمنانش که یهودا مسبب آن بود، از کرده خود پشیمان می شود. یهودا بعد از پشیمانی،  پولی که از بهای لو دادن عیسی گرفته بود را، به سمت دشمنان عیسی پرت می کند و با دست خالی و عذاب روحی به زندگی ادامه می دهد. یعنی از سوداگری با جان عیسی تنها زیان می بیند و بس.

 یهودای رمانِ کسمایی یک زندانی ست با لقب جنتلمن. یک زندانی دهه شصت خورشیدی. جنتلمنی که بهای اعدام نشدن خود را با جان دیگر دوستان و رفقایش در زندان پرداخته است. زندان ی که از نظر زمانی، جنتلمن متعلق به آن است، زمینی نیست! یعنی تعریف و انتظار آسمانی از زندان ی آن زمان، در جامعه ساری و جاری ست. گویی تمام زندانیان آن دوره موظف بودند به تحمل شنکجه توسط دژخیمان و دَدان! پس تنها کار آنان   مقاومت در برابر شکنجه گران بود و بس. به عبارت دیگر، زندانیان جمعی فرشته بودند در سلک آدمیزاد که تنها کاری که می توانستند بکنند و تنها انتظاری که از آن ها می رفت همانا استقامت در برابر زشتی ها بود و دیگر هیچ.

اینجاست که سرور کسمایی کار سترگی انجام می دهد. او بر خلاف انتظارِ جامعه و خود زندان دیده ها، مرکب داستان خود را به جنتلمن می سپارد که چون یهودا عمل کرده است. کسمایی با این کار، مشتی آدمِ  فرشته نما و زندان دیده  را، از عرش به زمین فرا می خواند و آن ها را از اوهام و خیال پردازی باز می دارد. زیبائی کار قصه نویس این است که روایت را از زبان خود جنتلمن برای  خوانند باز می گوید. در حالی که رسم نانوشتۀ زندان دیده ها بر آن است، که بر موارد ضعف و زبونی خود جامه ای از نا گفتنی ها بپوشانند.

  «در کشویی آسانسور در طبقه دوازدهم کنار می رود و پسرک پنج، شش ساله ای روی پاگرد پله به استقبالم می دود. پا از اتاقک بیرون می گذارم، دست های کوچکش را بالا می برد. از زمین که بلندش می کنم، قلبم فشرده می شود. بار آخری که کودکی در این سن و سال را بغل کردم، برای لو دادن مادرش، یکی از رفقای تشکیلات بود». ص ۳۱   

جنتلمن روح زخم دیدۀ خود را به هر سوی می کشاند، بلکه مرهمی یابد. گویا تنها مآوای آن همه درد و رنج را در آغوش همسرش می بیند که آن هم بدلیل دوری مکان، ممکن نیست. ناچارا بیشتر زمان  در درون خود چون آن  یهودایِ خیانت کار، خیمه پشیمانی بر پا می سازد.

« بارها و بارها این اولین گفتگوی پر شور و شوق دو دلداده که سرنوشت ناگهان آنها را از هم جدا کرده است». ص ۱۵

« توی آپارتمان پرسه می زنم. همه چیز زنم را به یاد می آورم». همان ص

او از اینکه بهای اعدام نشدن خود را با لو دادن یارانش از جمله رفیق تشکیلاتی اش در زندان پرداخته، در مسیر زنده بودن، با یادآوری خیانت ها و نا ایستادگی هایش در زندان، مرگ را با عذاب بیشتر زندگی می کند و متحمل زجر و درد دائم می شود.

« مامورین قلعه را به پارک پاتوقش راهنمایی کردم و پسرک روی سرسره را نشان شان دادم». ص ۳۱

سرور کسمائی

کسمائی با ظرافت زنانه، دست به روان کاوی زندانیان در هم شکسته می زند. افرادی که ابتدا برای مبارزه با پلشتی ها ابزار و یراق مبارزه بر تن می کنند، اما در میانه میدان نبرد – زندان – نفس کم می آورند و با روح مرده ولی جسم زنده، یاری گر دَدان و زندگی خواران می شوند! آنان درد و رنج ویژه ای متحمل می شوند. از جمله: ناتوانی از پیمودن مسیر، بی بهره ماندن از همزیستی  یاران ، تلخی همراهی اجباری با آدمیان پلشت، رنج رانده شدن از اجتماع دل خواه شان و عزلت گزینی اجباری.

«اما در این لحظه، زیر دوش آب داغ، تنها دلم می خواهد چرک روح و روانم را بشویم. آنقدر کیسه بکشم تا کثافت های وجودم آب شود بریزد زیر پایم. خیانت، دروغ، حقارت…» ص ۳۱

کسمایی با دقت قابل تحسینی به ضعف های زندانی می پردازد. آن ها را از هم تفکیک می کند تا هم، در چرخه ی تجربه ی اجتماعی قرار گیرند و هم گونه های آن ها از هم باز شناخته شوند. یک نمونه ی آن مورد فرامرز است. جنتلمن برای حفظ دکتر که شاعر است و مورد حساسیت زندانبان، از فرامرز که کمترین مشکل پرونده ای  دارد  و فقط یک فرد سیاسی را در خانه اش پناه داده بود، سنگری می سازد تا دکتر در پناه آن حفظ شود. ولی شوربختانه، او در محاسبه اش دچار اشتباه می شود و در  نهایت فرامز اعدام می شود.

«مهدی چنگ انداخت و چهاردستی جسد خشک و متورم را روی زمین انداختیم.

  • خوب نگاش کن! شناختیش؟
  • به خودم لرزیدم. صورتش پف کرده و خونین بود.
  • نه.
  • لگد محکمی توی شکمم کوبید.
  • حالا چی، یادت آمد؟ فرامرز فکری. همان که رابط خواهرش بودی» ص۵۴

کسمایی با همین نمونه به خواننده چندین مورد را یاد آوری می کند: ۱- حساسیت مکان که “زندان” باشد. ۲- امکان اشتباه محاسباتی زندانی که منجر به فاجعه می شود. ۳- تفاوت آنچه زندانی آگاهانه انجام می دهد – همکاری  و رفیق فروشی می کند – با آنچه از عدم صحت محاسبه ی او ناشی می شود. ۴- از همه مهمتر، پیچیدگی زندان های جمهوری اسلامی که در آن حتی امکان اعدام افراد غیر سیاسی به جرم سیاسی، بسیار محتمل بوده و هست.

از این منظر، من معتقد هستم کسمایی با چوب تمشیتِ بافته از کلام وقصه بر پیکر زندانی خیال پرداز می نوازد تا از رویا بافی و خیال اندوزی دور شود و خود، راوی حقیقت حکایت خویش شود. پای بر زمین فشارد و پر پرواز خیالی بسوزاند.

این چنین بودن یعنی انسانِ  زمینی شدن؛ با پوست و گوشت و استخوان و احساس و…!! یعنی آشتی کردن با واقعیت آنچنان که هست. دوری گزیدن از خیال پردازی ها و رویابافی ها.

«آدم ضعیفی که آرزو داشت سربلند در برابر جوخه ی اعدام بایستد، اما حالا قدم از قدم نمی توانست بردارد. قهرمان شدن کار هر کسی نیست». ص ۵۲

ناچار برای بیان نظر خود گریزی بزنم به روی دادهای فاجعه بار  67.  سخن من با سربدارانی نیست که حقیقت آویخته بر طناب دار هستند. ولی افرادی چون من که جان خود را در آن سوداگری با گفتن «آری» طاق زدیم، نیازی به آویختن خود بر بال اتفاقات نداریم. من آری گفتم و نوشتم و جان بدر بردم. پس باید راوی حقیقت اتفاقِ افتاده باشم نه  رویاهائی که در سر داشتم و دارم!! غیر از این اگر باشد، ظلم بر سربدار سپردگان آن فاجعه است که بر عکس افرادی چون من، «نه» گفتند و حلاج شدند. به همین علت من حکایت خویش را در نوشته ای  با نام « در برابر آئینه خاوران»، هم چون «جنتلمن» روایت کردم.

با گفتن قصه خود، حداقل شّر دروغ گوئی را از خود دور ساختم و پَرِ خیال اوهام را برچیدم. باور دارم که  یکی از پندهای اخلاقی رمان، دعوت آدمیان، بویژه زندانیان است به واقع گوئی و پای بر زمین گذاشتن.

اگر این گونه باشد و دعوت رمان نویس پذیرفته گردد؛ آن وقت کسی به خود اجازه نخواهد داد تا به دیگری امر کند:

تو حق گفتن و نوشتن نداری؛ «چون بسان جنتلمن»، زمینی هستی و هم چون من و ما، آسمانی نیستی!!

دو) گفتن و نوشتن از احساس جنس مخالف نسبت به یک دیگر.

«روی پاگرد طبقه اول، بوسه اول را گوشه ی لبش نشاندم، بی آنکه روسری آبی را که تا روی چشم هایش پائین کشیده بود، بالا بزنم. آن شب، ابتدا در ورودی آپارتمان، جلو در شیشه ای، عشق بازی کردیم. با کشیدن روسری از سرش جلو خودم را نتوانستم بگیرم. چند لحظه بعد، سراپا عریان، نفس زنان و سرمست، بدن های مان در هم تنیده بود». ص ۱۷

یکی دیگر از خطوط شایع و ممنوعه مابین زندانیان آن دوره، نگفتن و نپرداختن به مسائل جنسی و روابط با جنس مخالف بود. حتی نگرش جامعه نسبت به زندانیان در این مورد چنان بود که گویا زندانیان سیاسی فرا زمینی و متعلق به زمانی هستند که آدم یا حوا هنوز از میوه ی ممنوعه نخورده و از بهشت رانده نشده بودند!!

باز م ازخودم بگویم. در انفرادی یک بار خود ارضایی کردم. چند سال پیش، از آن فعل، یک حکایت نوشتم. نوشته ام را خیلی خصوصی به چند دوست و هم بندم در زندان، نشان دادم. یکی از دوستان هم بند، فریاد گونه و با تعجب پرسید:

فلانی چطور و چرا این چنینی حکایتی نوشتی؟ ابتدا تصور کردم، که تعجب و سوال او از منظر ملامت و سرزنش است. پاسخ دادم: خب این فعل ازمن صورت گرفته و من باید آن را می گفتم. دوست زندانی گفت: مگر ممکن است کسی دست به چنین کاری نزده باشد؟ ولی مگر هر چیزی را باید گفت؟ پرسیدم: یعنی در زندان؟ جواب داد: بله. سوال کردم: خود تو چنین کاری کرده ای؟ پاسخ داد: خب. آره!!

 در این مورد نویسنده رمان، خانم کسمایی باز هم سنت شکسته و از کلمات و عبارات اروتیک مدد گرفته تا روابط «جنتلمن» و همسرش را  قبل زندان به طبیعی ترین شکل ممکن بیان کند. کسمایی نیازِ عنصر اصلی قصه خود را، حتی بعد از زندان و پس از آن همه مصیبت ها، رها نمی کند.  به همین خاطر رابطه او را با همسر  دکتر در معرض نگاه خواننده قرار می دهد. به عقیده من نویسنده در بیان این رابطه موفق است. چون تضاد نیاز از یک سو، و حس عاطفی از سوی دیگر، بین «جنتلمن» و همسرش و دکتر و همسرش، به ماهرانه ترین شکل ممکن به تصویر کشیده شده است.

آن چه من برداشت کردام این است:  یکی از علت های رفیق فروشی «جنتلمن» حفظ همسرش بود. یعنی او رفقای دیگرش را لو داد تا فرصتی برای همسرش ایجاد کند بلکه او از دام گزمگان بگریزد. نمی دانم کسمایی در این مورد نمونه ای دیده یا شنیده، اما من با چنین آدمی هم سلول بودم. حتی مورد وصییت آن شخص قرار گرفتم.

سال ۶۲ در آموزشگاه اوین، سالن سه، شخصی بنام “علی – ز” قصه خود را برای من چنین تعریف کرد:

من بعنوان هوادار فدائی در آبادان بسیار فعال بودم. اسلحه بسیار داشتیم. بعد از انشعاب اقلیت تمامی اسلحه ها را در آبادان چال کردیم. بعدها جزو بچه های  16 آذر شدم. در ضمن دانشجوی دانشگاه ملی هستم. عاشق دختری از هم دانشگاهی های خود  شدم و با او ازدواج کردم. دیوانه وار عاشق همسرم هستم. بعد از ازدواج از فعالیت سیاسی دست کشیدم. وقتی دستگیر شدم بخشی از اطلاعات قبلی من لو رفته بود. با اطلاعات لو رفته از من، با احتمال بسیار زیاد، حدودا ۵ – ۶ سال حکم می گرفتم.

چون دوری از همسرم حتی برای چند ماه و سال برایم قابل تحمل نبود، تصمیم گرفتم با بازجویان همکاری کنم، بلکه حبس نگیرم و آزاد شوم.  پس خود خواسته همه مسائل را گفتم؛ حتی مواردی را که بازجویان کوچکترین اطلاعی از آن نداشتند را هم به آن ها گفتم. یکی از آن موارد  نشان دادن جای اسلحه های چال شده بود. بارها و بارها برای شکار رفقا، همراه با بازجوها خیابان رفتم. و…!!

اما با پیدا شدن اسلحه ها که خود خواسته آن را لو داده بودم، سیر پرونده عوض شد و من محکوم به اعدام شدم!!!

آری علی سال ۶۲ اعدام شد.

خلاصه حکایت علی را روایت کردم تا توجه دهم، که رمان خانم کسمائی سویه ای از مستند بر تن خود دارد.

حال اگر بخواهم خلاصه وار به دیگر موارد واقعی رمان اشاره کنم، خواهم گفت:

نویسنده در توضیح و تشریح روابط موجود میان طیف های گوناگون اطلاعاتی و امنیتی حکومت جمهوری اسلامی، بسیار موفق بوده است. او در جریان روایت رمان، اطلاعاتی از پیچ و خم های روابط اقتصادی و امنیتی به خوانده می دهد که در نوع خود جالب و کم نظیر است.

انگار خودش سال ها  در میان آن مردان پلشتِ اطلاعاتی زیسته و مراودات آنان را نظاره گر بوده است.  من باور دارم هر کسی در داخل ایران، اگر کمترین مراوه ای با بطن پیچیده اقتصادی جامعه داشته باشد، نوشته کسمایی را با واقعیت موجود منطبق خواهد یافت. اما تعجب در این است که کسمایی سال هاست از ایران دور بوده.

نکته بعدی در مورد رفت و برگشت های رمان در زمان و مکان است. به باور من، این گونه رفت و برگشت ها در زمان و مکان، بسان وصله زدن دو پارچه نا هم جنس است. اگر خیاط، کار و توان حرفه ای نداشته باشد، وصله بر زشتی و نازیبایی خواهد افزود. اما اگر خیاط – نویسنده – متبحر و حرفه ای باشد، با فعل وصله زدن بر زیبائی جامه – رمان – خود می افزاید. کسمایی توان چنین کاری را داشته و بر زیبایی و چشم نوازی رمان اضافه کرده است.

کسمایی به گفته خودش، بیش از یکی یا دو روز در زندان نبوده است. ولی یکی از عناصر رمان او، بازجویی بنام مهد ی ست. من مهدی را خوب می شناسم. قدی در حدود ۱۸۰ – ۱۸۵ سانتی متر، چهار شانه، ورزش کار با بازوان عضلانی و قوی، موهای همیشه کوتاه، چشم و ابرو مشکی، نیم پرده ای تیره تر از گندم گون، آخمو و جلاد به معنای واقعی! پدرش فراش مدرسه در جنوب شهر تهرانبود.مهدی ابتدا کمک بازجوی روح الله، سربازجوی شعبه ی شش و بازجوی اقلیتی ها بود! بعدها بازجو شد. کسمایی با دقت تحسین بر انگیزی او را توصیف می کند. سناریویی را که نویسنده برای مهدی بازجو در رمان خود نوشته، دقیقا با نقش او خوانایی دارد. باید کسمایی را بخاطر دقت نظر در مورد انتخاب عناصر رمانش تحسین کرد.

نکته آخر

  به عنوان یک خواننده بر این باور هستم که ساختار یک رمان بسیار شباهت دارد به ساختار یک گروه ارکستر. در ارکستر سازهای مختلفی وجود دارد. از کنتر باس و درام و ترومبون و هورن با صداهای بم تا…. فلوت پیکولو و… با صدای ریز. اما همه ی نوازنده ها موظف هستند تحت رهبری رهبر ارکستر، قطعه ای را با یک هارمونی بنوازند. راز موفقیت رهبری  ارکستر، دقتی ست که او بر اجرای تک – تک نوازنده ها می کند. تا آنان در بهترین شرایط اجرائی، برای نواختن ساز تخصصی خود، در خدمت ارکستر قرار گیرند. گرچه در ظاهر، سازها متفاوتند و متضاد، اما استفاده درست و به جا از هر یک آن ها، و پرهیز از خطا، حتی در یک دولا چنگ، قطعه ی نواخته شده را با موفقیت همراه می کند. بنابراین، هر چند در رمان کسمایی عناصر متضاد وجود دارند، اما همه آن ها در مجموع تحت رهبری نویسنده، هارمونی  خوبی را به خواننده القا می کنند.         

در انتها مایل هستم آرزوی خود را به مطلب سنجاق کنم: ای کاش رمان های جدی بیشتری مثل “شام آخر” و یا “هذیان های مقدس” خلق شوند که ماندگارند.

م. دانش 

خبرهای بیشتر را در تلگرام اخبار روز بخوانید

https://akhbar-rooz.com/?p=126243 لينک کوتاه

1.7 3 رای ها
امتياز بدهيد!
نظری بنويسيد
Notify of
guest
0 نظرات
بازخورد درون خطی
مشاهده همه نظرات

خبر اول سايت

آخرين مطالب سايت

مطالب پربيننده روز

0
اگر در مورد اين مقاله نظری داريد، لطفا کامنت بگذاريدx
()
x

آگهی در ستون نبليغات

آگهی های دو ستونه: یک هفته ۱۰۰ یورو، یک ماه ۲۰۰ یورو آگهی های بیش از ۳ ماه از تخفیف برخوردار خواهند بود

حساب بانکی اخبار روز

حساب بانکی اخبار روز: int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More

آگهی در ستون تبليغات

آگهی یک ستونه یک هفته ۷۵ یورو، یک ماه ۱۵۰ یورو آگهی های بیش از ۳ ماه از تخفیف برخوردار خواهند بود

حساب بانکی اخبار روز

int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More

آگهی ها در لابلای مطالب برای يک روز

یک ستونه: ۲۰ یورو دو ستونه: ۳۰ یورو سه ستونه: ۵۰ یورو

حساب بانکی اخبار روز

int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More