بی‌قدرتانِ تاریخ‌ساز – گفتگوی آصف بیات، ابراهیم توفیق، غلام خیابانی و پرویز صداقت

برخی برهه‌های تاریخی ایران معاصر از مشروطه تا امروز لحظه‌های قدرت‌نمایی آشکارِ به‌حاشیه‌ رانده‌شدگانی بوده که معمولاً هم از نگاه خودشان و هم از نگاه دیگران ناتوان از اعمال قدرت در جامعه تلقی می‌شوند. پرسش اصلی این است که درآن لحظات سرنوشت‌سازبراین...
پرویز صداقت، دبیر نشست

برخی برهه‌های تاریخی ایران معاصر از مشروطه تا امروز لحظه‌های قدرت‌نمایی آشکارِ به‌حاشیه‌رانده‌شدگانی بوده که معمولاً هم از نگاه خودشان و هم از نگاه دیگران ناتوان از اعمال قدرت در جامعه تلقی می‌شوند. دوره‌ی مشروطه تا برآمدن رضاشاه، سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، و سرانجام دوره‌ی انقلاب ۱۳۵۷ تا حدود سال ۱۳۶۰ از مهم‌ترین این برهه‌های تاریخی در ایران معاصر بوده است.

در هریک از این مقاطع شاهد تجربه‌ورزی‌های اجتماعی جدید فرودستان بودیم. هریک از این تجربه‌ها به فرودستان درک تازه‌ای از قدرت‌شان در جامعه داد. درک این که فرودست بودن و استثمار شدن سرنوشت ناگزیرشان نبوده و می‌بایست از حقوق و توانایی‌شان در شکل دادن به سرنوشت خویش آگاه شوند.

در این برهه‌ها برخی از به‌حاشیه‌‌رانده‌شده‌ها به درجات گوناگون دریافتند که دیگر نه هستی‌هایی مادون، ازکارافتاده و نیازمند ترحم، که انسان‌هایی توانمندند که می‌توانند سوژه‌های تغییر اجتماعی باشند و روش‌هایی بدیل برای سازمان‌دهی اقتصاد و اجتماع برسازند.

این تغییر نسبی در ذهنیت فرودستان اگر دوام می‌آورد می‌توانست پی‌آمدهای اجتماعی شگفت‌انگیزی  برجای بگذارد. زیرا نه‌تنها کارگران و دیگر طبقات به‌حاشیه‌رانده‌شده را درگیر تفکری متفاوت درباره‌ی خودشان و دیگر طبقات و گروه‌های اجتماعی می‌ساخت، بلکه در تمامی سازوبرگ‌های قدرت و نیز جامعه‌ی مدنی شاهد شکل‌گیری نگرش‌ متفاوتی درباره‌ی فرودستان و نوع روابط قدرت با آن‌ها می‌شدیم و به عبارت دیگر کل جامعه به سرنوشت‌سازی به‌حاشیه‌رانده‌شده‌ها ایمان می‌آورد. با این همه، در هیچ یک از این برهه‌ها این تغییر دوام نیاورد و نتوانست به تجربه‌هایی پایا برای ازنو نوشتن سرنوشت مردم بدل شود.

این تجارب انقلابی، به کارگران و فرودستان درک تازه‌ای از قدرت‌ اجتماعی‌شان داد تا از نظر ذهنی قادر باشند برای دوره‌ای، فرودستی را چونان سرنوشت مقدّر خود نپذیرند، دربرابر استثمار شدن مقاومت و حقوق خود را مطالبه کنند. در این‌جا، تاریخ دیگر توالی سلسله‌ی قدرتمندانی که یکی پای بر جای دیگری می‌گذارد نیست، بلکه زندگی و تجربه‌های زیست مشترک مردمی‌ است که مشارکت‌کنندگان فعال در امور اجتماعی بوده‌اند.

در این میزگرد تلاش می‌کنیم روایت‌گر تاریخی باشیم که در آن گروه‌های فرودست و کارگران در مقام سوژه‌های تاریخ‌ساز عمل کردند. پرسش اصلی این است که در آن لحظات سرنوشت‌ساز بر این گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده چه گذشته است و چه درکی از خود و جایگاه اجتماعی‌شان پیدا کردند.  از این تجارب چه می‌آموزیم؟ این دوره‌ها چه دستاوردی داشته است؟ چرا این دوره‌ها در اغلب پژوهش‌های تاریخی و اجتماعی نادیده گرفته می‌شوند؟…

شرکت کنندگان در میزگرد: آصف بیات، ابراهیم توفیق، غلام خیابانی، پرویز صداقت

چکیده‌ی مباحث

آصف بیات: وقتی بی‌قدرتان تاریخ می‌سازند

استاد جامعه‌شناسی، دانشگاه ایلینویز، نظریه‌پرداز جنبش‌های اجتماعی

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که گروه‌های به‌حاشیه رانده شده و بی‌قدرتان در برخی رویدادهای تاریخی به منصه‌ی ظهور می‌رسند تا نقشی مبرم در دگرگونی‌های اجتماعی و سیاسی ایفا کنند. تجربه‌ی شوراهای کارگری در انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران (که در کتابم با عنوان کارگران و انقلاب ۵۷ از آن بحث کرده‌ام) نمونه‌ای از این موارد است. در شرایط بی‌ثباتی عمیق سیاسی و اقتصادی، کارگران صدها کارخانه را در اختیار گرفتند تا آن‌ها را از طریق شوراهای منتخب‌شان اداره کنند.

ابتکارات توده‌ای از این دست در گسست‌های تاریخی خاص – بحران‌های عمیق یا انقلاب‌ها – پدیدار می‌شوند؛ زمانی که مردم عادی عاملیت و سوژگی جدیدی می‌یابند و این حس را می‌یابند که رسالتی بر دوش دارند که برای مردم‌شان «کاری بکنند». آنان گردهم می‌آیند تا ابتکارهایی دموکراتیک شکل بدهند تا نیازهای مبرم‌شان را به‌مدد آن مطرح و به آنان یاری کند تا بخشی از مشکلات جامعه‌شان را اصلاح کنند. به‌رغم واکنش‌های خصمانه‌ی نخبگان اقتصادی و سیاسی، کنش‌های دموکراتیک و توده‌ای از این دست تمایل دارند میراثی ماندگار در حافظه و تاریخ مبارزات توده‌ای برجای بگذارند.

ابراهیم توفیق: انجمن‌­های مشروطه/ایالتی-ولایتی و سیاست برابری

پژوهشگر اجتماعی، دبیر مجموعه‌ی تاریخ انتقادی

امروز در سال ۱۴۰۰ دیگر به‌سختی می­‌توان برآمدهای اجتماعی دهه‌­ی ۱۳۹۰ را از منظری نخبه‌­گرا و دولت‌­محور براساس کلیشه‌­های هویتی و به‌­مثابه شورش‌­های کور حاشیه‌­نشینان/لومپن­ پرولتاریا، واگرایی قومی، خاص­‌گرایی قبیله‌­ای… سرکوب، خنثی، سیاست‌­زدایی و ناچیز کرد. این برآمدهای اجتماعی نه‌تنها در قالب دوگانه‌­های برسازنده‌­ی میدان سیاست رسمی و مشروع: سنت‌­گرایی-تجددخواهی، اقتدارگرایی-اصلاح‌­طلبی، اسلامیسم-سکولاریسم، اصلاحات-انقلاب/سرنگونی، قابل توضیح و تبیین نیستند، بلکه فراروی از این دوگانه‌­ها امکان کالبدشکافی و شالوده‌­شکنی تاریخی آن­ها را به‌وجود آورده‌­اند. در این برآمدها ما با فریادهای برابری‌­خواهانه‌­ی «زمین و زندگی» در مقابل سیاست‌های فرودست‌­سازانه‌­ی طبقاتی، جنسیتی، قومیتی و فرهنگی‌­ای روبرو هستیم که در نابرابری و پیرامونی‌­سازی جغرافیایی-فضایی تجلی و تعین خاص پیدا می‌­کنند، و قدمتی به‌درازای شکل‌­گیری دولت-ملت در قرن چهاردهم دارند. فرض من این است که ما در برآمدهای اجتماعی دهه­‌ی ۱۳۹۰ با تکرار نامشابه جنبش­‌های برابری­‌خواهانه‌­ای روبرو هستیم که در مقاطع بحرانیِ مفصل‌­زدایی دولت مدرن (دهه‌­ی ۱۳۲۰ و سال‌­های آغازین انقلاب ۱۳۵۷) امکان بروز می‌­یافته‌­اند.

در این گفتار می‌­خواهم به‌منظور تبارشناسی خاستگاه جنبش‌­ها و سیاست برابری در تاریخ معاصر ایران به بازخوانی انقلاب و رژیم کوتاه‌­عمر مشروطه از منظر انجمن‌­های مشروطه به‌طور کلی و انجمن‌های ایالتی-ولایتی به‌طور خاص بپردازم. این تجربه هرچند تحت شرایط نیمه‌­استعماری ناکام ماند، اما به‌خوبی نشان می‌­دهد که انتظام‌­یابی تمرکزگرا و اقتدارگرای دولت مدرن در هیئت سلطنت پهلوی به‌هیچ‌­رو سرنوشت محتوم و نتیجه‌­ی آن­چه تداوم استبداد تاریخی خوانده می‌­شود نبود. در لحظه‌­ی فروپاشی رژیم کهن انجمن‌­های مشروطه و انجمن‌­های ایالتی-ولایتی به فضای به صحنه آمدن رعایا و ناچیزانگاشتگان در گستره‌­ی سرزمینی تبدیل می‌­شوند و در پیوندی مولد و توأمان پرتنش با مجلس شورای ملی امکان بازآرایی و نوسازی برابری‌­خواهانه و دمکراتیک ممالک محروسه و به این ترتیب تأسیس متفاوتِ دولت-­ملت را به‌وجود می‌­آورند.

غلام خیابانی: عصر استبداد، سرمایه‌داری و رسانه‌ها بدون دموکراسی

پژوهشگر اجتماعی و رسانه‌ها، دانشگاه لندن

در یک قرن گذشته ایران تغییراتی زیادی را از سر گذرانده، تغییراتی چنان بزرگ که ایران پایان قرن چهارده از جهات مختلفی شباهت چندانی با گذشته ندارد. شمارش معکوس تحویل قرن جاری با  کودتای اسفند ۱۲۹۹ آغاز شد، و با وجود تغییرات بزرگی که رخ داده، و صرف‌نظر از دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی جدال بین «تجدد» و «سنت» در یک قرن گذشته، به‌جرأت می‌توان گفت که استبداد، این بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین «سنت» همچنان برجا مانده و بر گرده‌ی زندگان و مردگان کشورمان سنگینی می‌کند. استثنا بر این قاعده برهه‌هایی از تاریخ مدرن ایران است که ما شاهد ضعف قدرت مرکزی و ظهور و شکوفایی تشکل‌ها و رسانه‌های لگدمال‌شدگان بوده‌ایم. اگر به‌قول احمد شاملو «سکوت آدمی فقدان جهان و خدا است»، دوره‌های تنفس در ایران را می‌توان برهه‌هایی از تاریخ دانست که لگدمال شدگان تاریخ از حاشیه به مرکز آمدند و «غریو را تصویر» کردند. در قرنی که پشت سر گذاشتیم رسانه‌ها، مگر در برهه‌های تنفس، آزاد نبودند. در مباحث مربوط به نقش فرودستان به‌مثابه سوژه‌های تاریخ‌ساز معمولاً کمتر به شکاف بین پتانسیل و واقعیت پرداخته می‌شود. درست در همین شکاف است که اهمیت «آگاهی» و به‌طور مشخص نقش رسانه‌ها برجسته می‌شود. تاریخ دوره‌های تنفس تاریخ رسانه‌های روشنگر و سازمانگر، و تاریخ استبداد در ایران تاریخ سرکوب آنهاست.

منبع: نقد اقتصاد سیاسی

https://akhbar-rooz.com/?p=135146 لينک کوتاه

5 1 رای
امتياز بدهيد!
نظری بنويسيد
Notify of
guest
0 نظرات
بازخورد درون خطی
مشاهده همه نظرات

خبر اول سايت

آخرين مطالب سايت

مطالب پربيننده روز

آرشيو اسناد اپوزيسيون ايران

تبليغات خود را می توانيد اينجا نشان دهيد
تبليغات خود را می توانيد اينجا نشان دهيد
0
اگر در مورد اين مقاله نظری داريد، لطفا کامنت بگذاريدx
()
x

آگهی در ستون نبليغات

آگهی های دو ستونه: یک هفته ۱۰۰ یورو، یک ماه ۲۰۰ یورو آگهی های بیش از ۳ ماه از تخفیف برخوردار خواهند بود

حساب بانکی اخبار روز

حساب بانکی اخبار روز: int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More

آگهی در ستون تبليغات

آگهی یک ستونه یک هفته ۷۵ یورو، یک ماه ۱۵۰ یورو آگهی های بیش از ۳ ماه از تخفیف برخوردار خواهند بود

حساب بانکی اخبار روز

int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More

آگهی ها در لابلای مطالب برای يک روز

یک ستونه: ۲۰ یورو دو ستونه: ۳۰ یورو سه ستونه: ۵۰ یورو

حساب بانکی اخبار روز

int. Bank Account Number IBAN: DE36 3705 0198 0026 0420 36 SWIFT- BIC: COLSDE33XXX نام دارنده حساب: Iran-chabar نام بانک: SparkasseKoelnBonn Koeln- Germany

Read More