شنبه ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳

شنبه ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳

از آینه بپرس، نام نجات دهنده ات را؛ نامه به دهه هشتادی ها – رضا شهابی و کیوان مهتدی

«از آینه بپرس،         

نام نجات دهنده ات را»

ما جوانان خشمگین دهه های قبل، از مدتها پیش می خواستیم با شما صحبت کنیم. از همان زمان که جسته و گریخته دیدیم که شما را دسته دسته با چشم بند می برند، و فهمیدیم که تصمیم خود را گرفته اید که از زندگیِ بد بیشتر از مرگ بترسید. فرزندان و عزیزان ما دهه هشتادی بودند و احساس می کردیم فراتر از آشنایی، یکجور دوستی و نزدیکی بین ما وجود دارد. با این حال، با دیدن مجریان تلویزیون، سیاستمداران و کارشناسان روزنامه ها که در تلاش برای توضیح دادن شما درقالب های حاضرآماده ی خود چقدر درمانده و رقت انگیز هستند، ترجیح دادیم دست نگه داریم. نگران بودیم که پس از سالیان متمادی ستیز و دست و پنجه نرم کردن با این جهان، خودمان هم شباهت هایی به دنیایی پیدا کرده باشیم که شما برای ورود به یک زندگیِ نو باید از تمامیِ آن عبور کنید.

امروز اما فرق میکند. امروز واقعاً حرفی برای در میان گذاشتن با شما داریم. شاید امروز در کنار خشم و امید، اندکی احساس سرخوردگی داشته باشید، یا احساس تردید، یا یک جور احتیاط. اینها عواطف انسانی هستند، و حضورشان نشان از ویژگیهای انسانی و عقلانیت در مبارزه است. سیر تحولات پیش رو سریع، غیرمنتظره، پیچیده و متناقض خواهد بود. واکنون زمان پرسشهای سخت فرا رسیده. مثلاً امروز نگرانیم که چگونه دستاورد ملموس جنبش را حفظ کنیم؟ آیا خواسته ی ما محدود به انتخابِ آزادانه ی سبک زندگی است یا قرار است ساختارهای تبعیض آمیز و خشونت بار از ریشه دگرگون شوند؟ مبارزه های جداجدا چگونه می تواند به صورت پیکارهایی عمومی درآید که سرکوب نشود و حرف خود را به کرسی بنشاند؟ و البته آن مسئله ی آشنا که هر چند برای همه روشن است که چه نمی خواهیم، اما به سختی می توان بیان کرد که دقیقاً چه چیزی می خواهیم؟

نسخه ی پیچیده شده ای برای این پرسش ها وجود ندارد. اما قرار نیست چرخ را از نو اختراع کنیم و خود را تافته ای جدا بافته از تاریخ مبارزات ایران و جهان بدانیم. از این منظر، این روز مشخص برای اندیشیدن به پرسش های کنونی موضوعیت دارد: روز جهانی کارگر که یادگار مبارزه برای کاهش ساعت کار روزانه از ده ساعت به هشت ساعت است. ــ باز هم یک مناسبت دیگر؟ مگر چند درصد از جامعه ی ما روز کارگر را جشن میگیرند؟ چند درصد این روز را متعلق به خود می دانند، یا اصلاً از وجود چنین روزی خبر دارند؟ من که کارگر نیستم، به من چه ربطی دارد؟

عجله نکنید. این روز بیشتر از آنچه به نظر میرسد، به امروز ما مرتبط است، و احساس بیگانگی ما با آن خود بیانگر نکاتی در باره ی مشکلات و امکانات پیش روی ما است. ماجرا فقط به شباهت سیر وقایع با تجربه ی امروز ما محدود نمی شود، ضمن آن که شباهت ها قابل توجه هستند؛ مثلاً نزدیک به صد و چهل سال پیش در شیکاگو برای منحرف و پراکنده کردن اعتراضات مردم، یک بمب گذاری مشکوک را به نام معترضان علَم کردند، و به همین بهانه، علاوه بر شلیک مستقیم به معترضان، تعدادی از رهبرانشان را دستگیر کردند و عده ای بیگناه را به جرم بمب گذاری اعدام کردند، عده ای که اصلاً درصحنه بمب گذاری حضور نداشتند. اندکی آشنا نیست؟

قصد ما تکرار مشابهت هایی نیست که در هر صورت در شیوه های مقاومت و اشکال سرکوب در تاریخ مبارزات آزادیخواهانه و برابری طلبانه وجود داشته است. در این نامه میخواهیم دو پرسش را در ارتباط با این روز با شما در میان بگذاریم. نخست این که چه چیزی روز کارگر را به قدری برجسته ساخته که در زمره ی معدود روزهایی است که (همچون روزجهانی زن) در تقویم جهانی هر سال گرامی داشته میشود؟ دیگر آن که چه چیزی روز کارگر را به پدیده ای معاصر ما بدل می سازد؟

اول ماه مه هر سال در سرتاسر جهان گرامی داشته می شود، چون دستاورد این جنبش تمام نسل ها و تمام کشورها را در بر می گیرد. دو ساعت کار کمتر، یعنی دو ساعت زمان بیشتر برای آموزش خود، برای رشد توانایی ها، برای ارتباط ما بایکدیگر. این دستاورد مستقل از جنسیت، ملیت، شرایط تاریخی و جغرافیایی به سود تمام زحمتکشان است. چنین خواسته هایی با قانونگذاری به دست نمی آید، و این روز گرامی داشت مبارزه ی لازم و خون ریخته شده برای تثبیت چنین خواسته ای است.

کاهش ساعت کار روزانه برای هر فردی با هر مرام و باوری قابل فهم است. با تثبیت این خواسته فضای بیشتری در ذهن ما باز می شود. ما مستحق شرایط کاری بهتری هستیم که ساعت کار روزانه تنها یک تجلی از آن است: امنیت شغلی و استخدامی، ایمنی محیط کار، دستمزد و حقوق بازنشستگی متناسب با هزینه های زندگی، حق مشارکت در اداره ی محیط کار و… برای همین اول ماه مه هنوز محل منازعه با اقلیت صاحب قدرت و ثروت است. فقط برای ارائه ی تصویری ازحساسیت روز کارگر اشاره کنیم که این روزها شاهد دستگیری تعدادی از فعالان کارگری بودیم، و دستگیری فعلی ما با اول ماه مه پارسال (۱۴۰۱) مرتبط بود، و پرونده سازی و دستگیری قبلی ما نیز به اول ماه مه سال ۱۳۹۸ برمی گشت. به بیانی، صرفِ یادآوری این روز همیشه همچون خط قرمز اقلیت صاحب قدرت و ثروت در جامعه ما بوده است.

شاید امروز خواسته ی کاهش ساعت کار روزانه پیش پا افتاده به نظر برسد، اما این سادگی از آن رو است که معما چو حل شود آسان شود. در آمریکا و اروپای نیمه ی دوم قرن نوزدهم، همچون امروز ما، مردم با مشکلات و مطالبات انباشته ی فراوانی دست به گریبان بودند، و انتخاب یک خواسته ی مشخص به معنای کنار گذاشتن بسیاری از مطالبات دیگر بود. به علاوه، چرا این خواسته ی مشخص باید ماهیتی اقتصادی داشته باشد، و نه مطالبه ای اجتماعی، حقوقی یا سیاسی؟ بنابر این شکل گیری این جنبش حاصل درکی عمیق از جامعه ی زمانه ی خود، و تصمیماتی گاه دشوار برای تبدیل آن به یک خواسته ی فراگیر بود (مثلاً چرا مطالبه ی زمین برای دهقانان یا حق رأی عمومی در اولویت قرار نگرفت؟). جامعه ی امروز ما به قدری پیچیده شده که به سختی می توان به یک مطالبه ی فراگیر واحد با توانایی همگرا کردن تمام اقشار و نیروهای اجتماعی اندیشید، اما الگوی رفتار کمپین هشت ساعت کار روزانه هنوز آموزنده است. این دستاوردِ ماندگار نتیجه ی چند راهپیمایی و اعتصاب محدود نبوده است. در واقع بیش از بیست سال فعالیت مستمر در پشت آن خوابیده که بدنه ی اولیه ی آن را کارگرانی تشکیل می دادند که در جنگ داخلی آمریکا علیه بردگی جنگیده بودند، و بلافاصله بعد ازجنگ توان تشکیلاتی خود را در راستای این کارزار هدایت کردند. با وجود تمام این ها، چنین جنبشی بدون حمایت طبقه کارگر در سایر نقاط دنیا نمی توانست به تنهایی موفق شود. مورد آخر از آن رو حایز اهمیت است که امروز نیز به متحدان بین المللی نیاز داریم، اما متحدان ما نه دولت ها، بلکه مردمی هستند که خودشان طعم تبعیض، بی عدالتی، و خشونت ساختاری را چشیده اند. شرط اولیه ی هر جنبشی استقلال است و نمی توان بر سر آن با دولت ها و قدرت ها معامله کرد.

تا اینجا را خلاصه کنیم پیش از آنکه بیش از این حوصله تان سر برود: اول ماه مه در تقویم جهانی ماندگار شد چون یک مطالبه ی مشخص با ماهیت اقتصادی بود که توسط طبقه اکثریت و متشکل با منافع مشترک، به مدت چند دهه دنبال شد، و با حمایت طبقات مزدبگیر در سایر نقاط دنیا توانست به دستاوردی ماندگار برسد که همگان تا امروز از مزایای آن بهره مند هستیم.

***

و اما پرسش دوم: روز کارگر چه ارتباطی به شما انبوه جوانانی دارد که اغلب نه کار و درآمد ثابتی دارید، نه خود را به عنوان «کارگر» می شناسید؟ اصلاً چه اهمیتی دارد که خودمان را در نسبت با شغل نداشته ی خود تعریف کنیم؟

تصور عمومی ما از کارگر کسی است که همچون چارلی چاپلین در فیلم عصر جدید صبح تا شب یک کار تکراری و ازخودبیگانه را انجام می دهد، مثلا یک مهره را سفت می کند. اما تعریف دقیقتر کارگر کسی است که برای زنده ماندن در این جامعه نیازمند کار کردن یا فروش نیروی کار خود به دیگری باشد، خواه کارگر یدی باشد، خواه کارمند پشت میز نشین، خواه قرارداد بلندمدت داشته باشد، و خواه نیروی کارِ روزمزد یا آزادکار (فریلنس). از این زاویه، کدام یک از ما می توانیم بدون کار کردن در این جامعه زنده بمانیم، یا حتی در صورت زنده مانی، به قدری استعدادها و توانایی های خود را شکوفا کنیم که شایسته ی نام زندگانی باشد؟ این روز در اصل متعلق به هر کسی است که به صورت روزانه، توان و فعالیت انسانی اش برای بقا در جامعه به گروگان گرفته شده.

آن تصویر کلیشه ای و قدیمی از کارگر، در کنار دشواری های فراوانی که دارد، اغلب با شغلی ثابت، توان تأمین حداقل های زندگی خود و خانواده، و هویتی مبتنی بر شغل همراه است که می توان آن را در قالب جهان بینی یا نظام اخلاقی کارگران درک کرد. وضعیت امروز ما چنان است که گویی گُل به تاراج رفت و خار ماند، گنج به تاراج رفت و مار ماند. یعنی ضمن محرومیت از مزایا و دورنمای نسبتاً باثبات زندگیِ کارگری، بیش از هر زمان دیگری نیازمند فروش نیروی کار خود برای بقا در این جامعه هستیم. در آن تصویر قدیمی، کارگران ثروت جهان را خلق می کردند، اما خود به نسبت از مواهب آن بی بهره بودند. امروز بسیاری از ما نه تنها از مواهب جامعه بی بهره هستیم، بلکه سازوکارهای تبعیض آمیز جامعه جلوی فایده رسانی و مفید بودن ما را برای اجتماع خویش گرفته است. در چنین شرایطی زندگی ما از آخر آن شروع میشود، بسیاری از ما خود را مرده ای بالقوه می دانیم که برای ورود به این جامعه ابتدا باید نیروهای زنده ی خود را نابود کنیم. وضعیتی شبیه به گفته ی فروغ فرخزاد:

چون جنینی پیر، با زهدان به جنگ

می درد دیوار زهدان را به چنگ

زنده، اما حسرت زادن در او

مرده، اما میل جان دادن در او

شاید برایتان جالب باشد که بدانید، واژه ی «کارگر» در دهه ی ۱۳۲۰ ممنوع اعلام شده بود. یعنی حتی به کار بردن این کلمه جرم تلقی می شد. تلاش های فراوانی صورت گرفت تا مزدبگیران به جایگاه خود به عنوان مهم ترین رکن تولید ارزش اجتماعی واقف شوند، و بتوانند به کارگر بودن خود افتخار کنند. امروز، بار دیگر نیازمند احیای این عزت نفس هستیم. از هر قومیت، جنسیت، و باوری که باشیم، ما انسانیم و فعالیت زنده ی ما مهم ترین رکن این جامعه است، و هی چکس حق ندارد جلوی منتفع شدن ما از مواهب جامعه را بگیرد، یا مانع فایده رسانی ما به اجتماع خود شود. شکوفاییِ توانایی های انسانی و اجتماعی ما در این جامعه نیازمند هویتی مبتنی بر کار و حسی از رشد و توسعه ی وابسته به حرفه است.

***

یک جنبش نسلی تنها در ارتباط تنگاتنگ با شکاف های اجتماعی و تفکیک های ساختاری معنای حقیقی خود را می یابد، که تا به امروز مغفول مانده ترین آن ها هویت جمعی مبتنی بر شغل یا جایگاه طبقاتی بوده است. واقعیت این است که تمام تحولات عمده ی تاریخی ماهیتی طبقاتی داشته اند. مبارزه در محیط کار، علاوه بر خلق هویتی جمعی، گاه می تواند ضمن پرهیز از منازعات خونین خیابانی، دستاوردها و اثراتی ماندگارتر داشته باشد. برای نمونه، جایگاه امروز رانندگان اتوبوس رانی شرکت واحد قابل مقایسه با جایگاه بیست سال پیش آن ها نیست (از نظر مزایا، میزان حقوق و پرداخت به موقع آن، منزلت اجتماعی و…). پیشرفت و تثبیت این جایگاه نتیجه مبارزه مستمر و جمعی آن ها، و تمرین دموکراسی در محیط کار در قالب سندیکای رانندگان شرکت واحد بوده است. هویت جمعیِ صنفی می تواند همبستگی را جایگزین رقابت بی رحمانه ای کند که حیات اجتماعی ما را تکه پاره کرده و در مقابل یکدیگر قرار داده است.

از سوی دیگر، جنبش کارگری و صنفی از حضور شما درس های زیادی آموخته، منجمله این که نباید فقط به صورت دفاعی تحرک داشته باشد و سنگ بنای مطالبات صنفی کرامت انسانی پایمال شده ی ما است. این جنبش ها به تکاپو افتاده اند که پاسخی برای بی ثبات کارها و مناسبات جدید کاری فراهم کنند که علاوه بر نسل شما، بخش عمده ی نسل های پیشین را نیز در بر گرفته است. این مسیر نیازمند گفتگو و همفکری طولانی بین نسل ها، اصناف، اقلیت ها، و تمام زحمتکشانی است که شاید روزی تحت یک نیروی طبقاتی متحد، بتوانند بهره کشی، تبعیض و خشونت را ریشه کن کنند. به قول شاعر «نهایت تمامی نیروها پیوستن است، پیوستن».

زیاده گویی ما را ببخشید، کسی چه می داند، شاید اول ماه مه بعدی را با همدیگر جشن گرفتیم.

رضا شهابی و کیوان مهتدی

اول ماه مه ۱۴۰۲، زندان اوین

https://akhbar-rooz.com/?p=201550 لينک کوتاه

0 0 رای ها
امتیازدهی به مقاله
اشتراک در
اطلاع از
guest

3 نظرات
تازه‌ترین
قدیمی‌ترین بیشترین رأی
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
الف باران
11 ماه قبل

گر چرخ بکام ما نگردد ، کاری بکنیم تا نگردد
گوییم به او مراد ما گرد ، یا گردد و یا نگردد
گر گشت خوش است ورنه ما دست ، از او نکشیم تا نگردد
هرگز قد مردمان آزاد ، باهیچ فشار تا نگردد …
( ابوالقاسم لاهوتی )

الف باران
11 ماه قبل

آنچه از دل برآید ، بر دل نشیند .

جلال
جلال
11 ماه قبل

درود بر شما!
بهترین مطلبی که امسال در رابطه با اول ماه مه، روز جهانی کارگر دیده و خوانده ام! ممنون و به امید بر گزاری جشن روز جهانی کارگر سال آینده در آزادی و با حضور شما رفقای اکنون در بند!

خبر اول سايت

آخرين مطالب سايت

مطالب پربيننده روز


3
0
افکار شما را دوست داریم، لطفا نظر دهید.x